LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NGÀNH THỐNG KÊ TỈNH HÀ TĨNH

I. GIAI ĐOẠN 1946 - 1955: NHỮNG BƯỚC ĐẦU HÌNH THÀNH

Thực hiện Sắc lệnh số 61/SL ngày 06/5/1946, tổ chức Thống kê bước đầu đƣợc hình thành ở Khu IV (gồm Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên). Tại Hà Tĩnh, một số cán bộ trong Văn phòng Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh được giao nhiệm vụ tổng hợp tình hình kinh tế - xã hội.

Hàng tháng, Văn phòng UBHC tỉnh báo cáo Sở Kinh tế khu IV và Nha Thống kê Trung ương với 3 nội dung chính: Tình hình sản xuất nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và ảnh hưởng của chiến sự đến kinh tế địa phương.

Công tác thống kê thời kỳ này chƣa có tổ chức riêng, cán bộ kiêm nhiệm, số liệu thu thập qua hạch toán nghiệp vụ và kế toán, nhưng đã phục vụ kịp thời cho lãnh đạo các cấp.

II. GIAI ĐOẠN 1956 - 1975: TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG TRONG CHIẾN TRANH

*Giai đoạn 1956 - 1960:

Thực hiện Điều lệ số 695/TTg ngày 20/02/1956, Ban Thống kê tỉnh Hà Tĩnh đƣợc thành lập, nằm trong Ủy ban Kế hoạch tỉnh, trực thuộc UBHC tỉnh (ban đầu chỉ có 3 người). Các huyện có Thanh tra Thống kê huyện trong Ban Kế hoạch hoặc Ban Kinh tế huyện (Hương Khê, Kỳ Anh, Cẩm Xuyên, Can Lộc, Thạch Hà, Nghi Xuân, Hƣơng Sơn, Đức Thọ, còn thị xã Hà Tĩnh khi đó chưa thành lập, mà chỉ là một khu hành chính cấp tỉnh thuộc huyện Thạch Hà).

Tháng 5/1957, thực hiện Nghị định số 142/TTg, Chi cục Thống kê tỉnh Hà Tĩnh chính thức được thành lập. Nhiệm vụ chủ yếu:

 Thực hiện công tác thống kê do Trung ương và địa phương đề ra

 Kiểm tra việc thực hiện kế hoạch, nghiên cứu phân tích số liệu

 Hệ thống hóa số liệu thống kê địa phương

 Báo cáo định kỳ lên cấp trên và chính quyền địa phương

Ngày 24/10/1960, Thông tư số 811/CTK-TC quy định tổ chức thống kê trong các Hợp tác xã nông nghiệp, nghề cá, nghề muối. Các hợp tác xã bố trí cán bộ thống kê trong bộ phận kế toán thống kê.

Năm 1959, Chi cục Thống kê Hà Tĩnh chủ trì biên soạn và xuất bản cuốn "Số liệu cơ bản về tình hình kinh tế - văn hóa của tỉnh Hà Tĩnh từ năm 1931 đến năm 1958" (hiện lưu giữ tại Tỉnh ủy Hà Tĩnh).

*Giai đoạn 1961 - 1965

Sau khi Tổng cục Thống kê đƣợc thành lập (năm 1961), Chi cục Thống kê Hà Tĩnh mở rộng nhiệm vụ: Tính chỉ tiêu thu nhập quốc dân, cân đối thu chi tiền mặt trong nhân dân, xét duyệt và công bố hoàn thành kế hoạch nhà nước.

Chi cục Thống kê Hà Tĩnh phối hợp với các ngành Tài chính, Ngân hàng, Ủy ban Kế hoạch xây dựng bộ máy hạch toán thống nhất. Các cơ sở kinh tế trong tỉnh cơ bản chấp hành nghiêm chỉnh kỷ luật báo cáo thống kê.

Năm 1965, Chi cục Thống kê Hà Tĩnh chủ trì biên soạn và xuất bản cuốn "Số liệu thống kê cơ bản 10 năm từ năm 1955 đến năm 1964".

*Giai đoạn 1966 - 1975: “Chảo lửa, túi bom” và những tấm gƣơng kiên cường

Trong giai đoạn ác liệt nhất của chiến tranh phá hoại, Hà Tĩnh đƣợc mệnh danh là "chảo lửa, túi bom". Đội ngũ cán bộ thống kê Hà Tĩnh vừa "tay bút, tay súng" vừa bảo đảm thông tin thống kê phục vụ Trung ương và địa phương, vừa tham gia lực lƣợng trực chiến phòng không, vận tải vũ khí, hàng hóa chi viện miền Nam.

Nhiệm vụ chuyên môn mở rộng với chế độ báo cáo thiệt hại về chiến tranh (Nghị định số 115/CP ngày 29/6/1966), báo cáo nhanh tình hình thực hiện kế hoạch (Nghị định số 179/CP ngày 28/12/1967), và thực hiện bảng giá cố định mới (Quyết định số 198/CP ngày 26/10/1970).

III. GIAI ĐOẠN 1975 - 1991: THỐNG KÊ NGHỆ TĨNH

Ngày 24/12/1975, Quốc hội khóa V quyết định hợp nhất tỉnh Nghệ An và tỉnh Hà Tĩnh thành tỉnh Nghệ Tĩnh, chính thức có hiệu lực từ đầu năm 1976. Hai Chi cục Thống kê Nghệ An và Chi cục Thống kê Hà Tĩnh đƣợc hợp nhất thành Chi cục Thống kê Nghệ Tĩnh, quản lý 27 phòng thống kê huyện, thị xã.

Thời kỳ này, Chi cục Thống kê Nghệ Tĩnh đã:

Thực hiện "tự cân đối lương thực" trong điều kiện khó khăn

 Chủ trì xây dựng Hệ thống hạch toán thống nhất

 Là Chủ tịch Hội đồng xét duyệt hoàn thành kế hoạch nhà nƣớc hằng năm

 Được trang bị hệ thống máy Nisa, trung tâm máy tính bán điện tử và máy đục lỗ từ Cộng hòa Dân chủ Đức.

IV. GIAI ĐOẠN 1991 ĐẾN NAY: THỐNG KÊ HÀ TĨNH TÁI LẬP VÀ PHÁT TRIỂN

*Tái lập tỉnh và những năm đầu khó khăn (1991 - 1994)

Ngày 12/8/1991, Quốc hội khóa VIII ban hành Nghị quyết tách tỉnh Nghệ Tĩnh thành hai tỉnh Nghệ An và tỉnh Hà Tĩnh (ngày 16/8/1991, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Nghệ Tĩnh ban hành Nghị quyết số 26-NQ/TU về chia tách, tái lập tỉnh, chính thức có hiệu lực từ tháng 9/1991).

Tháng 10/1991, Cục Thống kê tỉnh Hà Tĩnh đƣợc tái lập, trực thuộc UBND tỉnh Hà Tĩnh, quản lý các phòng Thống kê huyện, thị xã. Nhân sự ban đầu gồm: 10 ngƣời từ Văn phòng Cục Thống kê Nghệ Tĩnh, 2 người từ các phòng Thống kê huyện, 3 ngƣời tiếp nhận và tuyển dụng mới, tổng số có 15 người.

Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển đổi mạnh mẽ từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường. Dù biên chế mỏng, cơ sở vật chất tạm bợ, thiếu thốn, cán bộ thống kê tỉnh Hà Tĩnh đã nêu cao tinh thần đoàn kết, "làm ngày không đủ tranh thủ làm đêm", vượt qua khó khăn hoàn thành nhiệm vụ.

*Giai đoạn trở lại quản lý ngành dọc (1994 - 2024)

Ngày 23/3/1994, Nghị định số 23/CP đưa ngành Thống kê trở lại mô hình quản lý ngành dọc. Cục Thống kê Hà Tĩnh thực hiện các Quyết định về tổ chức bộ máy như: Số 39/QĐ-TCCB (1994), số 235/QĐ-TCTK (1998), số 268/QĐ-TCTK (2004).

Ngày 29/9/2010, Quyết định số 663/QĐ-TCTK thành lập Chi cục Thống kê huyện, thành phố, thị xã trực thuộc Cục Thống kê Hà Tĩnh.

Ngày 20/5/2020, Quyết định 1006/QĐ-TCTK quy định chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức mới cho Cục Thống kê tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.

Về môi trường pháp lý, Luật Thống kê 2003, Luật Thống kê 2015 (sửa đổi năm 2021 và năm 2025) và các văn bản hướng dẫn đã tạo khung pháp lý vững chắc cho hoạt động thống kê.

Năm 2020, Cục Thống kê tỉnh biên soạn và xuất bản cuốn "Tình hình kinh tế - xã hội 30 năm (1991-2020) tỉnh Hà Tĩnh".

Giai đoạn 2025: Đổi mới tổ chức theo Nghị quyết số 18-NQ/TW về tinh gọn bộ máy:

 Ngày 24/02/2025, Nghị định số 29/2025/NĐ-CP chuyển cơ quan Thống kê về Bộ Tài chính

 Ngày 26/02/2025, Quyết định số 384/QĐ-BTC đổi tên Tổng cục Thống kê thành "Cục Thống kê" (thuộc Bộ Tài chính).

 Ngày 11/7/2025, Quyết định số 912/QĐ-CTK đổi tên Cục Thống kê cấp tỉnh thành "Thống kê tỉnh"

 Thực hiện Đề án sắp xếp, tổ chức lại đơn vị hành chính các cấp và xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phƣơng 2 cấp (ngày 14/4/2025), Chi cục Thống kê cấp huyện đổi tên thành "Thống kê cơ sở".

Hiện nay, cơ cấu tổ chức của Thống kê Hà Tĩnh bao gồm:

* Văn phòng Thống kê tỉnh có 05 phòng nghiệp vụ: Phòng Thống kê Tổng hợp, phòng Thống kê Công nghiệp - Xây dựng, phòng Thống kê Dịch vụ - Giá, phòng Thống kê Nông nghiệp - Xã hội và phòng Tổ chức - Hành chính.

* Thống kê cơ sở có 6 đơn vị: Thống kê cơ sở Thành Sen, Thống kê cơ sở Sông trí, Thống kê cơ sở Can Lộc, Thống kê cơ sở Nam Hồng Lĩnh, Thống kê cơ sở Hương Sơn và Thống kê cơ sở Hƣơng Khê.

Tổng biên chế có 64 ngƣời (62 công chức, 02 hợp đồng), trong đó: Thạc sỹ 10 ngƣời, Đại học 48 ngƣời, Cao đẳng và Trung cấp 04 ngƣời, trình độ khác 02 ngƣời.

Thành tựu và vinh danh của ngành Thống kê Hà Tĩnh:

- Huân chương Lao động hạng Ba năm 2019,

- Bằng khen của Thủ tƣớng Chính phủ năm 2012, 2019, 2025,

- Cờ thi đua của Bộ năm 2017, 2019,

- Bằng khen của Bộ trƣởng năm 2008, 2011, 2015, 2017, 2019,

- Cờ thi đua của UBND tỉnh năm 2013,

- Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh năm 2006, 2007, 2009, 2014, 2025.

KẾT LUẬN

Trải qua 80 năm xây dựng và phát triển (1946-2026), ngành Thống kê Việt Nam nói chung và Thống kê Hà Tĩnh nói riêng đã không ngừng trƣởng thành và đổi mới. Từ những ngày đầu thành lập với tổ chức sơ khai, cán bộ kiêm nhiệm, cơ sở vật chất thiếu thốn, đến nay đã xây dựng đƣợc hệ thống tổ chức chuyên nghiệp, đội ngũ cán bộ có trình độ cao, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin, đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu thông tin thống kê phục vụ sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước và nhu cầu của xã hội.

Những kết quả đạt đƣợc là sự kết tinh của trí tuệ, công sức, lòng nhiệt huyết của nhiều thế hệ cán bộ thống kê, cùng với sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền các cấp và sự phối hợp hiệu quả của các ngành, địa phương.